Tover die wizards weg

Ik herinner het me nog sterk. Tijdens mijn studie aan de Universiteit Twente zat ik in een gezelschap van medestudenten en twee docenten. We praatten over user interfaces en geleidelijk aan kwam het onderwerp ‘wizards’ ter sprake. Gelijk schoot mij in gedachte die afschuwelijke wizards in Microsoft Windows waarmee je bijvoorbeeld netwerkinstellingen wijzigt. Ik werd heel alert: Ik moet niks van wizards hebben. Ontwerpers moeten de onder­liggende interface goed ontwerpen. Ik herinner nog de woorden van de docent die daar totaal anders over dacht en hoor haar nog zeggen: Wizards blijken zeer krachtige hulpmiddelen te zijn in vooral software voor kinderen. De discussie doofde langzaam uit zonder dat er een dialoog ontstond.

Nu de studententijd alweer een tijdje achter me ligt, komt dat gesprek weer in mijn herinnering en wil ik alsnog de dialoog aanzwengelen en mijn gedachten erover vastleggen. Waarom wel of niet een wizard toepassen?

Wat is een wizard? Een wizard is een assistent die je door een aantal proces-stappen leidt om een ‘lastige’ user interface te vermijden. De stappen zijn meestal een aaneenschakeling van vragen die je één voor één beantwoordt. Het proces is lineair.

Gebruik geen wizards om het ‘makkelijker’ te maken

Zo’n assistent is voor een beginnende gebruiker vaak heel handig. Stap voor stap vragen beantwoorden is een stuk gemakkelijker dan je weg vinden in menu structuren, vensters en opties. Blind volg je de stappen, zonder te snappen wat je doet, zonder dat je de onderliggende functionaliteit hoeft te doorzien. En daar zit nou precies het gevaar in.

Hardware Update Wizard in Microsoft Windows XP.

Door het aanbieden van een assistent voorkom je dat een gebruiker een mentaal model opbouwt van de geboden functionaliteit. Op het moment dat er een probleem ontstaat, kan de gebruiker nergens op terugvallen. Hij heeft geen goed mentaal model van het proces. Zijn eerste reactie is dat hij zo snel mogelijk van het probleem af wil. De enige remedie is een computer-expert vragen om het snel op te lossen. Deze nood­situatie maakt dat de gebruiker het bouwen van een mentaal model nog verder uitstelt. Of nog erger, de gebruiker gaat zelf proberen het op te lossen met een verkeerd mentaal model als grondslag en maakt het probleem nog groter dan het al is.

Maar al zal het systeem om te beginnen nooit problemen opleveren. Stel dat zo’n systeem zou bestaan… Dan is een goed mentaal model nog steeds een vereiste. Zodra de ‘beginner’ meer wil van het systeem, en dat gaat hij willen. Dan moet hij toch uiteindelijk de onderliggende user interface gaan gebruiken en moet hij opnieuw leren hoe hij iets kan wijzigen.

Een goede user interface ontwerp je voor het gros van de gebruikers en niet voor de enkeling, de ’beginner’. Geef beginners wel handvatten om te leren binnen de user interface, maar biedt geen user interface aan die voor het overgrote deel van de gebruikers en overbodig en misleidend is. (Zie blog ‘Beginner noch Expert‘)

Een wizard de enige manier? Prima, maar noem het dan geen wizard.

Om terug te komen op de opmerking van mijn docent dat het voor kinderen een krachtig hulpmiddel is. Mijn gevoel achteraf geeft aan dat ze het eigenlijk niet over wizards had moeten hebben, maar dat ze over een user interface moest spreken dat een proces weergeeft. Dat noem ik dan ook niet een wizards of assistent. Het assisteert je niet om de ‘vervelende’ interface te omzeilen, het is de interface.

Met een goede procesbegeleiding maakt het niet meer uit of kinderen, teeners of ouderen de gebruikers zijn. Als een stappen-interface de enige en beste interface is, dan is dat natuurlijk uitstekend. Een ander mentaal model heeft de gebruiker dan nooit nodig.

Zodra je een wizard wilt introduceren, vraag je dan af wat er mis is met je onderliggende user interface. Waarom is een wizard nodig en hoe kan je de onderliggende user interface verbeteren en daarbij een goed houvast voor beginners creëren.

Bart van de Biezen

Bart van de Biezen

Als cognitief ergonoom bij Aan Zee Communicatie, onderzoek, ontwerp, spreek en schrijf ik over user interfaces en usability. M'n achtergrond: Industrieel Ontwerpen en daarna Psychologie aan de Universiteit Twente, afgestudeerd bij Philips op midair pointing voor een nieuwe generatie TV's, Apple Design Award voor CSSEdit, usability onderzoeker bij MetrixLab en blogger.